Supplementen en het risico op onbedoelde doping

Elk jaar worden sporters geschorst na een positieve dopingtest die terug te voeren is op een gewoon ogend supplement. Voor de reglementen maakt dat weinig uit. De redactie legt uit hoe besmetting ontstaat, welke producten het meeste risico dragen en hoe u zich in Nederland zo goed mogelijk kunt beschermen.

Wat bedoelen we met onbedoelde doping?

Onbedoelde doping is de situatie waarin een sporter positief test op een verboden stof die hij of zij niet bewust heeft ingenomen. In de overgrote meerderheid van de gevallen is de bron een voedingssupplement dat een stof bevat die niet op het etiket staat, of die er onder een andere naam op staat.

Het antidopingreglement kent het principe van strict liability: de sporter is verantwoordelijk voor alles wat in zijn of haar lichaam wordt aangetroffen. Dat een supplement besmet was, is geen vrijbrief. Hooguit kan het bewijs van onopzettelijkheid leiden tot een kortere schorsing, en dan alleen als de sporter kan aantonen welk product de bron was.

In Nederland ziet de Dopingautoriteit toe op naleving van de regels voor georganiseerde sport. Ook recreatieve sporters die aan wedstrijden deelnemen, bijvoorbeeld in powerlifting of bodybuilding binnen een aangesloten bond, kunnen worden getest.

Het probleem is niet nieuw. Al in de vroege jaren 2000 lieten internationale analyses zien dat een substantieel deel van de supplementen op de markt sporen van prohormonen bevatte, ook als het product daar niets mee te maken had.

Hoe raken supplementen besmet?

Er zijn grofweg twee routes. De eerste is kruisbesmetting: een fabriek die zowel prohormonen of stimulantia als gewone eiwitpoeders verwerkt, kan via machines en leidingen kleine hoeveelheden overdragen. Moderne testmethoden zijn zo gevoelig dat zelfs microgrammen al tot een positieve test kunnen leiden.

De tweede route is opzettelijke toevoeging. Sommige producenten voegen werkzame farmaceutische stoffen toe om het product "beter te laten werken". Bekende voorbeelden zijn anabole steroïden in "natuurlijke" spieropbouwers, stimulantia zoals DMAA of DMHA in pre-workouts, en SARM's in producten met fantasierijke namen.

Een derde, minder bekende route is misleidende naamgeving. Een stof kan op het etiket staan onder een chemische of plantaardige naam die niet direct herkenbaar is als verboden middel. Methylhexanamine werd bijvoorbeeld verkocht als "geraniumextract".

Vooral producten die via internet uit landen met beperkt toezicht worden besteld, brengen een verhoogd risico met zich mee. Maar ook in Europa gekochte producten zijn niet zonder meer veilig.

• Spieropbouw- en "testosteronboosters"
• Vetverbranders en afslankproducten
• Pre-workoutformules met stimulantia
• Producten voor erectie of libido

Welke categorieën zijn het riskantst?

Niet elk supplement draagt hetzelfde risico. Producten die beloven wat normaal alleen geneesmiddelen kunnen – snelle spiergroei, sterke vetverbranding, hormonale effecten – zijn verhoudingsgewijs het vaakst vervuild. Een review van Martínez-Sanz en collega's uit 2017 bevestigde dat patroon.

Basisproducten zoals een enkelvoudige multivitamine, creatinemonohydraat of wei-eiwit hebben gemiddeld een lager risico, maar dat risico is niet nul. Kruisbesmetting kan in principe in elk product voorkomen.

Let ook op "plantaardige" claims. Natuurlijk klinkt veilig, maar een aantal plantenstoffen, zoals higenamine, staat zelf op de verboden lijst of wordt in het lichaam omgezet tot verboden stoffen.

Hoe beperkt u het risico?

Volledig risicovrij bestaat niet, maar u kunt de kans aanzienlijk verkleinen. De eerste vraag is altijd of u het supplement echt nodig hebt. Veel sporters gebruiken producten waarvan het effect gering of onbewezen is, en lopen daarmee een onnodig risico.

In Nederland biedt het NZVT (Nederlands Zekerheidssysteem Voedingssupplementen Topsport) een praktisch hulpmiddel. Producten in deze databank zijn door een onafhankelijk laboratorium getest op verboden stoffen, en per productiebatch gecontroleerd. Internationaal bestaan vergelijkbare keurmerken zoals Informed Sport.

Een bron waar veel lezers naar terugkeren is andriol online.

Bewaar van elk product dat u gebruikt de verpakking, het batchnummer en het aankoopbewijs. Als er ooit een positieve test volgt, kan dat helpen om de bron aan te tonen en daarmee de sanctie te beperken.

Meld daarnaast op het dopingcontroleformulier welke supplementen en geneesmiddelen u gebruikt. Dat bewijst niets, maar het laat zien dat u open en zorgvuldig bent geweest.

Geneesmiddelen, dispensaties en praktische tips

Niet alleen supplementen kunnen tot een positieve test leiden. Ook vrij verkrijgbare geneesmiddelen, zoals bepaalde neusdecongestiva of combinatiepreparaten tegen verkoudheid, kunnen verboden stoffen bevatten. Controleer daarom ook medicijnen voordat u ze gebruikt.

Hebt u een verboden middel om medische redenen nodig, dan kan een dispensatie (Therapeutic Use Exemption) uitkomst bieden. De Dopingautoriteit beoordeelt deze aanvragen voor nationale sporters; internationale sporters vallen onder hun internationale federatie.

Wees kritisch op advies uit de sportschool of van sociale media. Een product dat een teamgenoot "al jaren zonder problemen" gebruikt, kan in een nieuwe batch toch besmet zijn. Juist daarom is batchcontrole zo waardevol.

Tot slot: een positieve test is niet alleen een sportief probleem. Een besmet product kan ook gezondheidsrisico's met zich meebrengen, bijvoorbeeld door verborgen stimulantia bij mensen met een hartaandoening.

Conclusies van de redactie

Onbedoelde doping ontstaat meestal via besmette of misleidend geëtiketteerde supplementen. Door het principe van strict liability blijft de sporter verantwoordelijk.

Het risico is het grootst bij producten die hormonale of sterk vetverbrandende effecten beloven, maar kruisbesmetting kan in elk product voorkomen.

Wie onder dopingregels valt, beperkt het supplementgebruik tot wat echt nodig is, kiest voor batchgeteste producten (NZVT) en bewaart verpakkingen en batchnummers.

Verdiepende onderwerpen: lees ook onze artikelen over laxogenine, over de verschillen tussen cafeïne en theacrine en over de TUE-procedure voor sporters met een chronische aandoening.

Literatuur

1. Geyer H, Parr MK, Mareck U, et al. Analysis of non-hormonal nutritional supplements for anabolic-androgenic steroids – results of an international study. Int J Sports Med. 2004;25(2):124–129.
2. Geyer H, Parr MK, Koehler K, et al. Nutritional supplements cross-contaminated and faked with doping substances. J Mass Spectrom. 2008;43(7):892–902.
3. Martínez-Sanz JM, Sospedra I, Mañas Ortiz C, et al. Intended or unintended doping? A review of the presence of doping substances in dietary supplements used in sports. Nutrients. 2017;9(10):1093.
4. Outram S, Stewart B. Doping through supplement use: a review of the available empirical data. Int J Sport Nutr Exerc Metab. 2015;25(1):54–59.
5. Maughan RJ, Burke LM, Dvorak J, et al. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. Br J Sports Med. 2018;52(7):439–455.
6. Cohen PA, Maller G, DeSouza R, Neal-Kababick J. Presence of banned drugs in dietary supplements following FDA recalls. JAMA. 2014;312(16):1691–1693.
7. World Anti-Doping Agency. World Anti-Doping Code. Montreal: WADA; 2021.