Essentiële fosfolipiden of UDCA: wat is het verschil?

Essentiële fosfolipiden en ursodeoxycholzuur worden allebei als leverbeschermer genoemd, soms zelfs door elkaar. Toch gaat het om een supplement met beperkte onderbouwing en een receptgeneesmiddel met duidelijke indicaties. De redactie zet de verschillen uiteen.

Twee middelen met een verschillende achtergrond

Essentiële fosfolipiden (EPL) en ursodeoxycholzuur (UDCA) worden in Oost-Europa allebei gebruikt als "levermiddel", en via sportfora vinden ze ook hun weg naar Nederlandse krachtsporters. De vraag welke van de twee "beter" is, gaat echter voorbij aan het feit dat ze iets heel anders doen.

EPL is een gezuiverd extract uit soja, rijk aan fosfatidylcholine, de belangrijkste bouwsteen van celmembranen. Het idee is dat beschadigde membranen van levercellen worden hersteld door ze van nieuwe fosfolipiden te voorzien.

UDCA is een galzuur dat van nature in kleine hoeveelheden in menselijke gal voorkomt. In Nederland is het een receptgeneesmiddel, voorgeschreven door een maag-darm-leverarts of internist, met name bij bepaalde cholestatische leverziekten en bij het oplossen van cholesterolgalstenen.

Dat verschil in status is veelzeggend: UDCA heeft een plek in Europese richtlijnen, EPL wordt in Nederland vooral als supplement aangeboden en speelt in de reguliere hepatologie nauwelijks een rol.

Hoe werken essentiële fosfolipiden?

Fosfatidylcholine wordt na inname deels afgebroken en deels als geheel opgenomen. Volgens het werkingsmodel worden de fosfolipiden ingebouwd in membranen van levercellen, wat hun stabiliteit en functie zou verbeteren. Daarnaast worden antioxidatieve en anti-fibrotische effecten beschreven, vooral in dierexperimenten.

Het klinische bewijs komt voor een groot deel uit oudere en kleinere studies, vaak uit landen waar het middel van oudsher veel wordt gebruikt. Een overzicht van Gundermann en collega's (2011) vatte deze literatuur positief samen, maar dat artikel had nauwe banden met de fabrikant en kan het onafhankelijke, grootschalige onderzoek niet vervangen.

Bij niet-alcoholische leververvetting zijn er studies die een daling van leverenzymen en een verbetering van echografische kenmerken laten zien. Harde eindpunten, zoals minder cirrose of minder sterfte, zijn niet aangetoond.

EPL wordt over het algemeen goed verdragen. Bijwerkingen zijn meestal beperkt tot maag-darmklachten en, zelden, allergische reacties bij mensen met een soja-allergie.

Hoe werkt ursodeoxycholzuur?

UDCA is hydrofieler dan de meeste lichaamseigen galzuren. Door de samenstelling van de galzuurpool te veranderen, maakt het de gal minder toxisch voor de cellen van de galwegen en de lever. Daarnaast stimuleert het de uitscheiding van gal en heeft het beschermende effecten op levercellen tegen celdood.

De belangrijkste indicatie is primaire biliaire cholangitis (PBC), een auto-immuunziekte van de kleine galwegen. Hier is UDCA de eerstelijnsbehandeling en is aangetoond dat het bij een groot deel van de patiënten de ziekteprogressie vertraagt. Daarnaast wordt het gebruikt om kleine cholesterolgalstenen op te lossen, en bij specifieke andere vormen van cholestase.

Bij primaire scleroserende cholangitis is het beeld anders: een studie met hoge doses UDCA toonde zelfs meer ernstige complicaties dan placebo. Dat laat zien dat ook een goed bekend middel niet voor elke leverziekte geschikt is.

Bijwerkingen zijn meestal mild, zoals diarree. UDCA kan interacties hebben met bepaalde geneesmiddelen, en het gebruik vereist regelmatige controle van leverwaarden.

Vergelijking op een rij

Uit deze vergelijking volgt dat het niet zinvol is om beide middelen als uitwisselbaar te beschouwen. UDCA is een geneesmiddel met specifieke indicaties; EPL is een supplement met een beperkt onderbouwde, brede claim.

Wie verhoogde leverwaarden heeft door alcohol, medicatie of het gebruik van levertoxische middelen, wordt door geen van beide beschermd zolang de oorzaak doorgaat. Alleen het wegnemen van de oorzaak geeft de lever de kans zich te herstellen.

Daarnaast kan zelfmedicatie met UDCA de diagnostiek bemoeilijken. Een arts wil bij afwijkende leverwaarden juist het beloop zien, zonder dat een middel de waarden kunstmatig beïnvloedt.

Wanneer wat?

De praktische conclusie is eenvoudig. UDCA hoort bij een diagnose en een voorschrift. Wie leverklachten of afwijkende bloedwaarden heeft, gaat naar de huisarts, die zo nodig doorverwijst naar een maag-darm-leverarts.

• UDCA: alleen op recept, bij een vastgestelde indicatie zoals PBC of galstenen.
• EPL: eventueel als supplement, met realistische verwachtingen en zonder af te zien van diagnostiek.
• Beide: geen vervanging voor het stoppen met alcohol of levertoxische middelen.

Voor sporters die gebruikmaken van middelen die de lever belasten, bijvoorbeeld orale anabole steroïden, geldt dat geen enkel supplement de schade betrouwbaar voorkomt. Eerlijk communiceren met de huisarts levert betere zorg op dan zelf "beschermen".

Bij leververvetting, de meest voorkomende leveraandoening in Nederland, zijn gewichtsverlies, beweging en minder suiker en alcohol de behandeling met het sterkste bewijs.

Conclusies van de redactie

Essentiële fosfolipiden zijn een soja-extract met een membraanherstellend werkingsmodel en beperkt hoogwaardig bewijs; UDCA is een galzuur met een vaste plaats bij onder meer primaire biliaire cholangitis.

De twee middelen zijn niet uitwisselbaar en geen van beide beschermt de lever tegen een schadelijke oorzaak die blijft bestaan.

Afwijkende leverwaarden vragen om diagnostiek. UDCA hoort uitsluitend op recept te worden gebruikt.

Gerelateerde onderwerpen: lees ook onze artikelen over bloedonderzoek tijdens UDCA-gebruik, over NAC versus silymarine en over cystatine C als nierwaarde.

Literatuur

1. Gundermann KJ, Kuenker A, Kuntz E, Droździk M. Activity of essential phospholipids (EPL) from soybean in liver diseases. Pharmacol Rep. 2011;63(3):643–659.
2. European Association for the Study of the Liver. EASL Clinical Practice Guidelines: management of cholestatic liver diseases. J Hepatol. 2009;51(2):237–267.
3. Poupon RE, Balkau B, Eschwège E, Poupon R. A multicenter, controlled trial of ursodiol for the treatment of primary biliary cirrhosis. N Engl J Med. 1991;324(22):1548–1554.
4. Lindor KD, Kowdley KV, Luketic VA, et al. High-dose ursodeoxycholic acid for the treatment of primary sclerosing cholangitis. Hepatology. 2009;50(3):808–814.
5. Beuers U. Drug insight: mechanisms and sites of action of ursodeoxycholic acid in cholestasis. Nat Clin Pract Gastroenterol Hepatol. 2006;3(6):318–328.