Cystatine C te hoog of te laag: oorzaken bij sporters en wat u kunt doen
Gespierde sporters krijgen nogal eens te horen dat hun nierfunctie verminderd zou zijn, terwijl er niets aan de hand is. Cystatine C kan dan helderheid geven. Maar ook deze waarde kan afwijken om andere redenen dan de nieren. De redactie legt uit hoe u een uitslag kunt plaatsen.
Wat is cystatine C?
Cystatine C is een klein eiwit dat door vrijwel alle lichaamscellen met een tamelijk constante snelheid wordt aangemaakt. Het wordt vrij gefilterd door de glomeruli in de nieren en vervolgens in de niertubuli afgebroken. Daardoor weerspiegelt de concentratie in het bloed vooral hoe goed de nieren filteren: hoe lager de filtratiesnelheid, hoe hoger het cystatine C.
In de dagelijkse praktijk meet de Nederlandse huisarts de nierfunctie meestal met creatinine, waarmee een geschatte glomerulaire filtratiesnelheid (eGFR) wordt berekend. Cystatine C wordt vaker in het ziekenhuis of op specifiek verzoek bepaald, maar het wint terrein als aanvullende test.
Het voordeel voor sporters is dat cystatine C veel minder afhankelijk is van spiermassa dan creatinine. Juist bij gespierde mensen kan creatinine misleidend hoog uitvallen.
Referentiewaarden verschillen per laboratorium en meetmethode. Kijk daarom altijd naar de grenzen die op uw eigen uitslag staan, in plaats van naar getallen van internet.
Waarom het nuttig is voor sporters
Creatinine is een afbraakproduct van creatine in de spieren. Wie veel spiermassa heeft, veel vlees eet of creatine als supplement gebruikt, heeft vaak een hogere creatininewaarde, zonder dat er iets mis is met de nieren. Het gevolg kan een onterecht lage eGFR zijn, met onnodige ongerustheid of verwijzingen tot gevolg.
In zo'n situatie kan cystatine C uitkomst bieden. Internationale richtlijnen, zoals die van KDIGO, adviseren cystatine C als bevestigingstest wanneer een op creatinine gebaseerde eGFR mogelijk onbetrouwbaar is, bijvoorbeeld bij uitzonderlijk veel of weinig spiermassa.
Een eGFR die zowel creatinine als cystatine C combineert, bleek in onderzoek van Inker en collega's (2012) nauwkeuriger dan elk van beide afzonderlijk. In Nederlandse laboratoria wordt de combinatieformule steeds vaker gebruikt.
Belangrijk: cystatine C is niet volledig onafhankelijk van andere factoren. Een verhoogde waarde betekent dus niet automatisch nierschade, en een normale waarde sluit niet alles uit.
Oorzaken van een verhoogde waarde
De belangrijkste oorzaak van een verhoogd cystatine C is een verminderde nierfunctie. Daarnaast zijn er factoren die de waarde verhogen zonder dat de nieren slechter filteren.
| Factor | Effect op cystatine C | Relevantie voor sporters |
|---|---|---|
| Verminderde nierfunctie | Verhoogd | Altijd uitzoeken |
| Hoge dosis corticosteroïden | Verhoogd | Bijv. na behandeling van blessure of astma |
| Hyperthyreoïdie | Verhoogd | Ook bij gebruik van schildklierhormoon zonder indicatie |
| Ontsteking, roken, overgewicht | Licht verhoogd | Leefstijlfactoren |
| Zware inspanning, uitdroging | Tijdelijk verhoogd | Meet niet direct na een wedstrijd |
Bij sporters die langdurig hoge doses van bepaalde prestatiebevorderende middelen gebruiken, wordt in de literatuur ook nierschade beschreven, onder meer focale segmentale glomerulosclerose bij gebruikers van anabole steroïden. Een verhoogd cystatine C bij zo'n sporter moet dus serieus worden genomen.
Een eenmalige licht verhoogde uitslag is meestal reden voor een herhaling na enkele weken, onder rustige omstandigheden: uitgerust, goed gehydrateerd en zonder zware training in de dagen ervoor.
Oorzaken van een verlaagde waarde
Een lage cystatine C-waarde komt minder vaak voor en is zelden reden tot zorg. Het past meestal bij een goede nierfunctie. Toch zijn er enkele bijzondere oorzaken.
De belangrijkste is hypothyreoïdie, een te traag werkende schildklier. Omdat de aanmaak van cystatine C deels afhangt van de stofwisseling, daalt de waarde bij een lage schildklierfunctie. Fricker en collega's (2003) beschreven dit effect en zagen dat de waarde na behandeling normaliseerde.
Daarnaast kan een zeer hoge filtratiesnelheid, zoals bij jonge, gezonde mensen of in de zwangerschap, gepaard gaan met lage waarden. Bij diabetes in een vroeg stadium kan hyperfiltratie optreden, wat eveneens een lage waarde kan geven.
Klachten als vermoeidheid, kouwelijkheid en gewichtstoename samen met een laag cystatine C kunnen een reden zijn om ook de schildklierfunctie (TSH) te laten bepalen.
Wat te doen bij een afwijkende uitslag?
Een afwijkende uitslag is in de eerste plaats een reden voor een gesprek met de huisarts. Die beoordeelt de waarde in samenhang met creatinine, de urine (eiwit, albumine), bloeddruk en uw medische voorgeschiedenis.
- Herhaal de meting na rust en goede hydratie, minstens 48 uur na zware training.
- Meld supplementen en geneesmiddelen, inclusief creatine en eventuele prestatiebevorderende middelen.
- Laat ook urine onderzoeken op albumine of eiwit.
- Wees terughoudend met NSAID's (zoals ibuprofen, diclofenac), die de nieren extra belasten.
- Bij een verlaagde waarde met passende klachten: schildklierfunctie laten controleren.
Grote observationele studies, zoals die van Shlipak en collega's (2013), toonden dat cystatine C beter dan creatinine het risico op hart- en vaatziekten en sterfte voorspelt. Dat onderstreept dat de waarde meer is dan een detail in het lab.
Laat de interpretatie niet afhangen van een online calculator. Een arts kan beoordelen of verdere stappen, zoals een verwijzing naar een internist of nefroloog, nodig zijn.
Conclusies van de redactie
Cystatine C is een nierfunctiemarker die veel minder afhankelijk is van spiermassa dan creatinine, en daarom bij sporters een waardevolle aanvulling.
Een verhoogde waarde wijst meestal op een verminderde filtratie, maar ook corticosteroïden, een te snel werkende schildklier, ontsteking en zware inspanning spelen mee. Een lage waarde kan op hypothyreoïdie wijzen.
Herhaal een afwijkende meting onder rustige omstandigheden en bespreek de uitslag met de huisarts, samen met creatinine en urineonderzoek.
Ook interessant: onze artikelen over bloedonderzoek tijdens UDCA-gebruik, over bijwerkingen van glutamine en over het risico op onbedoelde doping.
Literatuur
- Inker LA, Schmid CH, Tighiouart H, et al. Estimating glomerular filtration rate from serum creatinine and cystatin C. N Engl J Med. 2012;367(1):20–29.
- Shlipak MG, Matsushita K, Ärnlöv J, et al. Cystatin C versus creatinine in determining risk based on kidney function. N Engl J Med. 2013;369(10):932–943.
- Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) CKD Work Group. KDIGO 2012 clinical practice guideline for the evaluation and management of chronic kidney disease. Kidney Int Suppl. 2013;3(1):1–150.
- Knight EL, Verhave JC, Spiegelman D, et al. Factors influencing serum cystatin C levels other than renal function and the impact on renal function measurement. Kidney Int. 2004;65(4):1416–1421.
- Fricker M, Wiesli P, Brändle M, Schwegler B, Schmid C. Impact of thyroid dysfunction on serum cystatin C. Kidney Int. 2003;63(5):1944–1947.
- Herlitz LC, Markowitz GS, Farris AB, et al. Development of focal segmental glomerulosclerosis after anabolic steroid abuse. J Am Soc Nephrol. 2010;21(1):163–172.
