Bloedonderzoek tijdens gebruik van ursodeoxycholzuur
Wie ursodeoxycholzuur gebruikt, krijgt regelmatig een labformulier mee. Welke waarden worden gemeten, waarom zijn ze belangrijk en wat betekent het als ze niet verbeteren? De redactie legt uit hoe de controles tijdens UDCA-behandeling in elkaar zitten, met aandacht voor de situatie van sporters.
Waarom controle bij UDCA?
Ursodeoxycholzuur (UDCA) is een galzuur dat in Nederland op recept wordt voorgeschreven, onder meer bij primaire biliaire cholangitis (PBC), voor het oplossen van kleine cholesterolgalstenen en bij bepaalde andere vormen van cholestase. Het is over het algemeen een goed verdragen middel, maar het wordt bijna altijd voor lange tijd gebruikt.
Bloedonderzoek tijdens de behandeling heeft twee doelen. Ten eerste: nagaan of het middel werkt, dus of de leverwaarden verbeteren of stabiel blijven. Ten tweede: tijdig signaleren als de onderliggende ziekte toch voortschrijdt of als er andere problemen ontstaan.
Bij PBC is de respons op UDCA zelfs een belangrijke voorspeller van de lange termijn. Patiënten bij wie de leverwaarden na een jaar goed zijn gedaald, hebben een betere prognose dan patiënten met een onvoldoende respons. Dat bepaalt mede of er extra behandeling nodig is.
Sporters die UDCA zonder recept gebruiken, bijvoorbeeld als "leverbescherming", missen deze begeleiding. Bovendien kan het middel afwijkende waarden maskeren die juist aanleiding zouden zijn voor nader onderzoek.
Welke bloedwaarden worden gemeten?
Het standaardpakket bestaat uit leverenzymen en enkele functiewaarden. Elk vertelt iets anders over de lever en de galwegen.
| Waarde | Wat het zegt | Betekenis tijdens UDCA |
|---|---|---|
| Alkalische fosfatase (AF) | Galwegschade, cholestase | Belangrijkste responsmaat bij PBC |
| Gamma-GT | Galwegen, ook alcohol en medicatie | Ondersteunende maat |
| ALAT en ASAT | Schade aan levercellen | Ontstekingsactiviteit; let op invloed van training |
| Bilirubine | Uitscheidingsfunctie | Stijging is een ernstig signaal |
| Albumine, stolling (INR) | Synthesefunctie | Bij gevorderde ziekte |
| Trombocyten | Aanwijzing voor portale hypertensie | Bij vermoeden van fibrose/cirrose |
Bij PBC worden verschillende responscriteria gebruikt, zoals de Parijse criteria en de GLOBE-score die in Rotterdam werd ontwikkeld. Ze combineren onder meer alkalische fosfatase en bilirubine na ongeveer een jaar behandeling.
Daarnaast kan de arts de antistoffen en het IgM controleren die bij de diagnose zijn bepaald, al zijn die doorgaans niet nodig voor de follow-up.
Hoe vaak en wanneer?
De frequentie hangt af van de indicatie en het ziektebeloop. Bij de start worden uitgangswaarden bepaald, daarna volgt meestal een controle na enkele maanden om de verdraagbaarheid en de eerste respons te beoordelen.
Bij PBC beveelt de Europese richtlijn (EASL, 2017) aan om de biochemische respons na ongeveer twaalf maanden te beoordelen. Daarna volgen periodieke controles, bij stabiele patiënten vaak een of twee keer per jaar, aangevuld met beoordeling van fibrose, bijvoorbeeld via elastografie.
Bij het oplossen van galstenen staat beeldvorming centraal. Met een echografie wordt na enkele maanden bekeken of de stenen kleiner worden. Lukt dat niet, dan heeft voortzetting weinig zin.
Voor betrouwbare uitslagen is het verstandig om een meting niet direct na zware training te laten doen. Intensieve krachttraining kan ASAT en ALAT tijdelijk verhogen door spierschade, wat een verkeerd beeld van de lever kan geven. Vermeld bij twijfel ook CK, een spierenzym.
Bijwerkingen en interacties om op te letten
UDCA wordt meestal goed verdragen. De meest gemelde bijwerking is dunnere ontlasting of diarree. Soms treden buikpijn, jeuk of gewichtstoename op. Bij gevorderde levercirrose kan zelden een verslechtering optreden, wat een reden is voor extra controle in die groep.
- Galzuurbinders (zoals colestyramine) en aluminiumhoudende maagzuurremmers verminderen de opname; houd enkele uren afstand.
- Ciclosporine: de spiegels kunnen veranderen, dus extra controle is nodig.
- Oestrogenen en sommige cholesterolverlagers kunnen de vorming van galstenen bevorderen en zo het effect bij galstenen tegenwerken.
- Alcohol belast de lever extra en vertroebelt de uitslagen.
Meld daarom altijd alle geneesmiddelen en supplementen aan uw arts en apotheker, ook middelen die u niet als "medicijn" beschouwt.
Nieuwe of verergerende jeuk, geelverkleuring van de huid of ogen, donkere urine, ontkleurde ontlasting of een gezwollen buik zijn redenen om niet te wachten op de volgende controle, maar direct contact op te nemen.
Wat als de waarden niet verbeteren?
Een onvoldoende daling van de leverwaarden onder UDCA is niet ongewoon. Bij PBC heeft een substantieel deel van de patiënten een onvoldoende respons. De behandelend arts kan dan besluiten tot aanvullende behandeling of nadere diagnostiek.
Eerst wordt nagegaan of het middel daadwerkelijk en in de voorgeschreven hoeveelheid wordt ingenomen. Ook andere oorzaken van afwijkende leverwaarden, zoals leververvetting, alcohol, medicatie of een tweede leverziekte, moeten worden uitgesloten.
Bij sporters hoort daar ook de vraag bij of er middelen worden gebruikt die de lever belasten, zoals orale anabole steroïden. Zulke middelen kunnen cholestase veroorzaken die UDCA niet ongedaan maakt. Een open gesprek met de arts is in die situatie essentieel voor goede zorg.
Stop nooit op eigen houtje met UDCA zonder overleg. Bij PBC is het een levenslange behandeling, en onderbreken kan leiden tot verslechtering van de leverwaarden.
Conclusies van de redactie
Bloedonderzoek tijdens UDCA-gebruik dient om de respons te beoordelen en ziekteprogressie of complicaties tijdig te herkennen. Alkalische fosfatase en bilirubine zijn daarbij centrale waarden.
De frequentie hangt af van de indicatie; bij PBC wordt de respons na ongeveer een jaar beoordeeld. Zware training kan sommige leverwaarden tijdelijk verhogen.
Gebruik UDCA alleen op recept, meld alle middelen en supplementen aan uw arts en neem bij alarmsignalen direct contact op.
Lees ook onze artikelen over essentiële fosfolipiden versus UDCA, over NAC en silymarine, en over cystatine C bij sporters.
Literatuur
- Hirschfield GM, Beuers U, Corpechot C, et al. EASL Clinical Practice Guidelines: the diagnosis and management of patients with primary biliary cholangitis. J Hepatol. 2017;67(1):145–172.
- Lammers WJ, Hirschfield GM, Corpechot C, et al. Development and validation of a scoring system to predict outcomes of patients with primary biliary cirrhosis receiving ursodeoxycholic acid therapy. Gastroenterology. 2015;149(7):1804–1812.
- Corpechot C, Abenavoli L, Rabahi N, et al. Biochemical response to ursodeoxycholic acid and long-term prognosis in primary biliary cirrhosis. Hepatology. 2008;48(3):871–877.
- European Association for the Study of the Liver. EASL Clinical Practice Guidelines on the prevention, diagnosis and treatment of gallstones. J Hepatol. 2016;65(1):146–181.
- Beuers U. Drug insight: mechanisms and sites of action of ursodeoxycholic acid in cholestasis. Nat Clin Pract Gastroenterol Hepatol. 2006;3(6):318–328.
